Urtarrilaren 9tik 11ra bitartean, ia ehun lagun bildu ginen Amalurran Neguko Erretiroan · Gerlariaren Arketipoa lantzeko, 2026ko programari hasiera emanez. Gerlariaren arketipoa —egungo hizkeran, liderra— izan zen erretiro osoa egituratu zuen markoa: prozesu bizia, sakona eta mailaz maila garatu zena. Irudi honek ez du zerikusirik erasoa, matxinada edo kanpoko konfrontazioarekin, baizik eta presentziaz, egiaz eta erantzukizunaz osatutako barne-jarrerarekin: barruan eta inguruan gertatzen ari dena sostengatzeko gaitasunarekin, ihes egin gabe, geure burua justifikatu gabe eta norbere lekua besteei delegatu gabe.
Hasieratik, arketipo honekin bat eginez, asmo partekatua argia geneukan: presentzia eta argitasuna sostenduko zituen prozesu bat bizitzea, norberak bere buruarekin, besteekin eta ingurunearekin duen harremana zuzenean begiratzeko aukera emango zuena. Presentzia hori aktibo ez dagoenean, energia izateko modu inkontzienteagoetara lerratzen da, sarritan ikusezintasunez, matxinada inpultsiboz, zurruntasunez edo haserrez markatutako eremuetara.
Lehen momentutik argi geratu zen, lana ez zela gehiago ulertzea edo nortasunaren alderdiak hobetzea, baizik eta norbanako bakoitzean jada presente zegoena —eta oraindik bere gain hartu gabe zegoena— begiratzeko ausardia izatea. Erretiroak aurrera egin ahala, erresumina agertu zen prozesu eta esperientzia ezberdinak zeharkatzen zituen hari komun gisa. Erresumina ez da une bateko emozioa; aitortu edo adierazi ez diren mina, haserrea edo frustrazioa pilatzean sortzen den energia da. Parte-hartzaileen bizipenen bidez, erresumina barneko gogortasun gisa agertu zen, bihotzik gabeko jardun gisa, gorputzaren zurruntasun gisa edo bizitasunaren galera progresibo gisa. Askotan ez zen modu agerian azaldu, baizik eta arrazoien, diskurtso moralisten, azalpen mentalen edo zuzentasun eta kontrol jarreren azpian ezkutatuta.
Ikaskuntza nagusietako bat adierazi gabeko erresuminak azkenean norberaren aurka egiten duela ulertzea izan zen. Azpian dagoen zaurgarritasunarekin harremanean jartzen ez garenean, erresumina indarkeria pasibo bihurtzen da: gorputza eta harremanak higatzen ditu, eta barneko sua itzaltzen du. Hasieran norbere burua babesteko beharrezkoa izan zitekeen muga bat, bizitza zaindu ordez itotzen duen muga zurrun bihur daiteke. Gerlaria —edo liderra— aktibatzea ez da mugan harrapatuta geratzea, baizik eta muga hori erantzukizuna hartzeko bide bihurtzea.
Lanarekin aurrera egin ahala, prozesuak geruza sakonago batera jaitsi zen: banakoa gainditzen duten indar arketipikoekin topo egitea. Martiria, salbatzailea, biktima edo erresumindua bezalako figurak agertu ziren —presentzia falta denean aktibatzen diren botere psikikoaren egiturak—. Indar hauek ez dira borrokaren edo ukapenaren bidez eraldatzen, baizik eta haiekin harreman kontziente bat ezarriz; izan ere, baztertzen direnean, zeharka gobernatzen gaituzte. Aitzitik, beren jatorrizko funtzioa aitortzen dugunean eta haiekin identifikatzeari uzten diogunean, gordetzen duten esentzia itzultzen digute.
Izan ere, itzala ez da arazoa; arazoa da haren ardura ez hartzea. Dinamika hauek inkontzientean jarduten dutenean, suntsipena sortzen dute: deskonexioa, sabotajea, konpromisotik atzera egitea edo zentzu-galera gisa ager daitekeena. Epairik gabe eta identifikaziorik gabe begiratzeko gai garenean, eraldaketa errealerako aukera irekitzen da. Une horretan, “suntsitu” duguna aitortu eta eragindako kalteari begirada eusteko gai garenean, ihes egin edo gogortu gabe, gizaki ororen baitan dagoen ontasun sakona aktibatzen da. Hortik, errudun sentimentutik ez datorren konponketa, erantzukizunmugimendu natural eta benetakoa sortzen da, eta mugimendu horrek izatearen duintasuna berreskuratzen du. Benetako eraldaketa, beraz, barne-erabaki batetik baino ez da gertatzen —hauskorra izan arren—: erresuminari zerbitzatzeari uztea eta bizitzari zerbitzatzen hastea. Erabaki horrek diziplina, mugak eta presentzia eskatzen ditu.
Prozesu osoan zehar argi geratu zen gerlariaren lana ez dela gatazka ezabatzea edo egoera ideal batera iristea, baizik eta egia esateko gai izatea. Garaiz egia adieraztea, muga argiak jartzea, norbere lekua hartzea eta barneko sua zaintzea ekintza sakonki konpontzaileak dira, bai maila pertsonalean bai kolektiboan. Presentziatik berreskuratzen dugun eta erabiltzen dugun boterea ez dago ez egoaren ez traumaren zerbitzura, baizik eta bizitzaren zerbitzura.
Ildo horretan, giltzarri bat agerian geratu zen: egiak ez du argudiorik behar. Geure burua justifikatzeko beharra sentitzen dugun bakoitzean, pertsonarekin identifikatzen ari gara, ez bihotzarekin. Gerlariaren arketipoak gorpuzten duen lidergo horretara iristeko, “bai” eta “ez” noiz esan bereizten ikasi behar da, ez zauria ukitzen digutenean sortzen den erreakziotik, baizik eta gorputzari eta barne-ardatzari entzute sakonetik. Leku horretatik, botereak suntsitzailea izateari uzten dio eta babes, zaintza eta zerbitzu bihurtzen da.
Erretiroaren amaieran, argi geratu zen lan hau ez dela soilik pertsonala, baizik eta kulturala eta transgenerazionala ere. Itzalari begiratzeak —erresumina, indarkeria, biktimizazioa, botere-abusuak— energia askatzen du ez bakarrik norbanakoarentzat, baita harreman- eta kolektibo-eremuarentzat ere. Gerlariaren arketipoa, horrela, ez da bizitzaren edo besteen aurka borrokatzen duen figura gisa agertzen da, baizik eta bere lekua duintasunez sostengatzen duena, bere sua zaintzen duena eta bere boterea zerbait handiagoaren zerbitzura jartzen duena.
Lan honetan murgiltzeak zaurgarritasunarekin harremana eskatzen du; ez sentitzen dugunaren aurrean automatikoki defendatu gabe geratzeko gaitasuna, baizik eta gertatzen ari denari irekita egoteko ahalmena, erasotu gabe. Zaurgarritasun horrek presentzian egoteko gaitasuna sostengatzen du eta egia sakonago agertzea ahalbidetzen du.
Erretiro honek ez zituen irtenbide azkarrak edo promesa handiak eskaini, baizik eta kontzientzia hau: erabakiak hartu behar ditugula, gure posizioa argitu eta besteen mende ez dagoen autoritate bat berreskuratu. Ez da beste norbait bihurtzea, baizik eta bizitza berriro koherentzia handiagoz bizitzea, horrek dakarren erantzukizuna hartuz.
Amaieran, ez genuen euforia sentitu, baizik eta errotzea. Egia ukitu izanaren sentsazio partekatua zegoen, eta ikaskuntzari denboran eusteko barne-baliabideak eskuratu izanarena, erretiroaren espaziotik harago. Hasitako lanak eguneroko bizitzan jarraitzen du, keinu bakoitzean ihes ez egitea, ez gogortzea eta geure lekua ez uztea hautatzen dugunean, horrek dakarren deserosoa edo zaurgarritasunarekin kontaktuan jartzea beharrezkoa izan arren.
Une hauetan, barruko gerlaria aktibatzeak lagun diezaguke erresuminak nola funtzionatzen duen, gure itzalak nola agertzen diren eta zein lekutatik erantzuten dugun ikusten. Arketipo honek gogorarazten digu bizitzak ez digula perfekziorik eskatzen, baizik eta zintzotasuna; ez ziurtasunik, baizik eta presentzia. Eta erantzukizun kontzientezko ekintza bakoitzak koherentzia, bizitasuna eta zentzua itzultzen dizkiola gure bideari.