Memoria oroitzapen hutsa izateari utzi eta sendatze-bide bihurtzen denean
Gernikako bonbardaketaren urteurren bakoitzak nire baitako leku batera eramaten nau, niretzat inoiz memoria hutsa izan ez den leku batera. Badira iraganean gertatutako zerbait bezala atzean geratzen ez diren gertakariak; herri baten sentiberatasunean bizirik jarraitzen dute, harremantzeko moduan, isiltasunetan, oraindik sendatu gabeko zaurietan eta aurrera egiteko ahaleginetan, batzuetan traketsak eta beste batzuetan sakonki gizatiarrak diren horietan. Gernika leku horietako bat da.
Niretzat, gainera, lotura intimoa du. Han jaio nintzen, nire jatorriko eskualdearen erdigune nagusian. Gernikak ez du soilik euskal herriarentzat garrantzi historiko handiko gertakari bat irudikatzen; nire sustraietako bat ere bada, eta sustrai horretatik joan naiz denborarekin memoriari, traumari eta sendatze kolektiboko prozesuei buruzko hainbat gauza ulertzen.
Urteen poderioz ikusi dut Gernikan gertatutakoa ezin dela hiribildu baten suntsipenera soilik mugatu, suntsipen hura izugarria izan bazen ere. 1937ko apirilaren 26 hartan askoz sakonagoa zen zerbait zauritu zen.
Gernika sinbolo bat zen bonbardaketa gertatu aurretik ere: duintasunarekin, burujabetzarekin, memoria partekatuarekin eta lurrarekiko harreman biziarekin lotutako lekua. Horregatik, han hautsi zena ez zen begien aurrean zegoena bakarrik izan: hirigune suntsitua eta muturreko indarkeriaz erasotako biztanleria zibila. Gernikan, herri baten arima kolektiboa zatikatu zen. Eta zauri bat maila horretaraino iristen denean, ez da denboraren poderioz desagertzen. Iraun egiten du, forma aldatu arren. Mugitu egiten da, ezkutatu eta transmititu.
Erasoaren indarkeriari isiltasuna, errepresioa eta bizitakoa askatasunez izendatzeko ezintasuna gehitu zitzaizkion ondoren. Halako esperientzia bat ezin denean bere unean sostengatu eta adierazi, mina ere ez da desagertzen. Barruan geratzen da, kapsulatuta, eta handik jarraitzen du eragiten; batzuetan agerian, eta beste batzuetan modu sotilagoan, gorputzetan, harremanetan, lotura ikusezinetan eta komunitate batek bizitzen jarraitzeko antolatzen duen moduan.
Nire esperientzian, horixe da, hain zuzen ere, traumaren ezaugarrietako bat: jasandako kaltea ez ezik, gertatzen den unean hura sostengatzeko ezintasuna ere, jasanezina delako. Ondorioz, esperientzia hori esekita geratzen da, kontzientziatik aldenduta, noizbait aitortua izateko baldintza egokiagoak sortuko zain.
Horregatik, Gernikara hurbiltzen naizenean, ez diot historiari soilik begiratzen. Galdera batzuk ere eramaten ditut nirekin: zer dago hemen oraindik ikusia izateko zain? Zauri honen zer zatik jarraitzen du guregan bizirik? Zerk ez du oraindik atseden hartzeko lekurik aurkitu?
Niretzat, hor hasten da Sendatzailearen arketipoaren esanahi sakona agertzen.
Sendatzaileak ez du zauria saihesten, ezta kanpotik azaltzen ere, berarengandik salbu gera daitekeela pentsatuz. Ez du mina azkar konpondu nahi ere, deseroso izateari utz diezaion. Sendatzailea, batez ere, presentzia-kualitate bat da: zauriarekin harremanean irauteko gaitasuna, ihes egin gabe, gogortu gabe eta minetik automatikoki erreakzionatu gabe. Sendatzaileak dagoenaren egia sostengatzeko gaitasuna du, baita egia horrek min egiten duenean, gure lekutik ateratzen gaituenean edo gure jarrerak zalantzan jartzen dituenean ere.
Azken urteotan, iruditzen zait gizarte gisa ere leku horretara hurbiltzen hasi garela. Gernikako memoria-ekitaldiak ez dira oroitzapen-ekitaldi hutsak. Denbora luzez sentitu ezin izan zen zerbait, pixkanaka, adierazteko bidea aurkitzen hasten den espazioak ere badira.
Mugimendu horren barruan, gertatutakoa ezabatu gabe, balio sakonki gizatiarra duten keinuak ere agertzen joan dira. Horren adibide dira Alemaniatik iritsi diren aitortza-keinuak: erantzukizuna bere gain hartzeko, barkamena eskatzeko eta eragindako kaltearen ardura hartzeko borondatea modu zehatzean adierazteko egindakoak.
Horrek guztiak ez du zauria desegiten, ezta galdutakoa itzultzen ere. Baina sendatze-prozesu orotan funtsezkoa den zerbait sartzen du: kaltea ukatzeari utzi eta aitortzen hasten den unea. Hori gertatzen denean, zerbait mugitzen da; ez iraganean, iragana bere horretan geratzen baita, baizik eta iragan horrek orainean bizirik jarraitzeko duen moduan.
Historian zehar, leku desberdinetan egon gara, batzuetan elkarren aurka, minak, galerak eta geure burua baieztatzeko beharrak markatuta. Une batzuetan, batzuek beren zauria aitortua izateko beharra izan dute; beste batzuetan, aitortza-keinua kontrako norabidean sortu da. Egia da ez dugula beti jakin leku horretatik elkarri begiratzen. Garai batzuetan garaipenaren edo porrotaren pisuak espazio osoa hartu du, elkartzea zailduz.
Eta, hala ere, badira —batzuetan ia ikusezinak izan arren— gizakia bestearen minaren aurrean makurtzen den keinuak, horrek norberaren historiari uko egitea esan nahi izan gabe. Ez da sufrimenduak alderatzea, ezta justifikaezina dena justifikatzea ere, baizik eta aitortzea ikusten ez den mina enkistatu eta transmititu egiten dela.
Gaur sendatzearen ikuspegitik hitz egiteak ez du esan nahi kontakizun guztiak maila berean jartzea edo erantzukizunak ezabatzea. Zauriak elkarren artean lehiatu gabe aitortu ahal izateko espazio bat irekitzea esan nahi du, eta jarrera zurrunetatik pixkanaka ateratzeko aukera ematea, leku gizatiarrago batean elkartu ahal izateko.
Uste dut sendatzea hor hasten dela: ez gertatutakoa ezabatzen duen prozesu gisa, baizik eta harekin harremantzeko beste modu bat bezala, non kaltea aitortu, mina sentitu eta izoztuta geratutakoa pixkanaka bere lekua aurkitzen has daitekeen.
Prozesu horretan, ez dugu modu berean erreakzionatzen jarraitzen. Ez diogu sentitzeari uzten, baina bai zauritik automatikoki erantzuteari. Eta horrek, erraza dirudien arren, aldaketa sakona eskatzen du: bestelako erantzukizun bat hartzea, helduagoa eta kontzienteagoa.
Hor, Sendatzailearen arketipoak dagoena sostengatzeko gaitasuna irudikatzen du, handitu gabe, ukatu gabe eta min gehiago bihurtu gabe. Sostengatze horretan elkarrekikotasuna ere agertzen da; ez truke edo konpentsazio gisa, baizik eta zatituta geratu zen horri gizatasuna itzultzen dion elkarrekiko aitortza gisa.
Gertatutakoa ez da desagertzen, zauria ez da ezabatzen eta historia ez da aldatzen. Baina harekin dugun harremana eraldatu daiteke, eta denbora luzez zatiketan finkatuta egon dena beste ordena bat aurkitzen has daiteke. Batzuetan, argi antzeman daiteke aurreko belaunaldietan amaitu gabe geratu zen zerbait, azkenean, atseden hartzen hasten dela.
Horregatik, niretzat Gernika ez da memoria-leku bat bakarrik. Kontzientzia-leku bat ere bada. Belaunaldiak zeharkatzen dituzten zauriak badirela gogorarazten digu, eta haien eraldaketa ez dagoela denboraren joanaren, orria pasatzeko nahiaren edo ahazteko borondatearen esku soilik. Gertatutakoari aurrez aurre begiratzeko benetako gaitasunaren mende dago; kaltea ukatu gabe aitortzeko eta jaso dugunarekin modu helduago batean harremantzeko gaitasunaren mende.
Beharbada, benetako omenaldia ez da gertatutakoa gogoratzea bakarrik, baizik eta geure buruari galdetzea zer egiten dugun gaur memoria horrekin, nola sostengatzen dugun eta zer lekutatik aukeratzen dugun hari erantzutea.
Niretzat, hautua hor dago: zatiketa, isiltasuna edo erreakzio automatikoa errepikatzen jarraitu, edo zauri horrekin modu kontzienteago, gizatiarrago eta arduratsuago batean harremantzen ikasi, hainbat kolektibo dagoeneko egiten ari diren bezala.
Orduan, zerbait aldatzen hasten da.
Eta historia, behin eta berriz errepikatu beharrean, kontzientzia bihurtzen has daiteke.